Profiad yr Orsedd

tri-aelod-or-orsedd-yn-y-teulu

Tri aelod o’r Orsedd yn y teulu rwan!

Anodd credu bod dros fis wedi mynd heibio ers imi gael fy urddo i’r Orsedd yn yr Eisteddfod Genedlaethol ddechrau mis Awst.  Mae’r Maes yn y Fenni yn dechrau edrych fel “Dolydd y Castell” eto; y pafiliynau a’r pebyll a’r tai bach dros dro wedi hen fynd a dim ond y posteri o gwmpas yr ymylon ac ambell i gwt bach ar ôl wrth i’r Jac Codi Baw wneud ei waith yn clirio’r llwybrau o gerrig mân.

Roedd profiad y seremoni ddydd Gwener yr Ŵyl yn un hyfryd.  Dim cyfle i fod yn nerfus oherwydd ansicrwydd ynglyn â beth i’w wneud, gan fod y trefniadau ymlaen llaw ac yn ystod y diwrnod ei hun mor fanwl a gofalus.  Cyfarwyddyd ychydig wythnosau ynghynt yn egluro ble i fynd a sut i ymddwyn yn yr Osgordd (dim sgwrsio gyda ffrindiau ar y ffordd!); cyfarfod briffio a rhaglen i bawb o’r newydd-ddyfodiaid cyn y seremoni, a ‘hen law’ i arwain pob un i fyny at yr Archdderwydd ac yn ôl i’w sedd yn ddiogel wedyn. Tywydd braf a mwynhad pur.

Doedd hyd yn oed yr holl baparazzi ddim yn gallu amharu ar yr hwyl – er na fyddwn i ddim yn dewis bywyd o flaen y camerau rhaid dweud, a dwi’n edmygu’n fawr y bobl hynny sy’n gallu ymddwyn yn naturiol bob amser o flaen rhyw lens neu’i gilydd.  Tipyn o sioc felly oedd gweld fy llun ar dudalen flaen y papur lleol yr wythnos wedyn: amser i yrru nodyn bach at y golygydd i obeithio nad oedd gwerthiant y papur wedi dioddef gormod…

Daw aelodaeth o’r Orsedd â dyletswyddau yn ogystal â mwynhad a thipyn o hwyl.  Fel y mae gwefan yr Orsedd yn ein hatgoffa, nid yw ffyddlondeb i’r Cylch am dro neu ddau wedi ein hurddo yn unig yn ddigon da. Mae disgwyl i aelodau ymddangos yn brydlon ac yn aml yn y seremonïau eisteddfodol blynyddol, ac mae croeso cynnes i ni ymuno â thripiau cymdeithasol blynyddol i ddod i adnabod ein cyd-aelodau.

Cyfle i edrych ymlaen at aelodaeth o glwb newydd breintiedig.  Dechreuais fy ngyrfa yn Llundain, dafliad carreg o sawl clwb yn ardal St James, ble roedd gwŷr bonheddig y ddinas yn cymdeithasu. Tipyn yn wahanol yw’r clwb Cymreig a Chymraeg hwn, sy’n cynnig cyfleoedd cyfartal i ferched a dynion, beth bynnag fo’u cefndir a’u cyfoeth.  Diolch amdano, ynte?

 

ON rhaglen ddiddorol sy’n cyflwyno’r Eisteddfod i gynulleidfaoedd Saesneg eu hiaith, ar gael am 20 diwrnod o heddiw: http://www.bbc.co.uk/iplayer/episode/b07p4ydw/eisteddfod-2016-with-will-gompertz

 

Tipyn o anrhydedd

Ychydig wythnosau’n ôl cefais lythyr oddi wrth Penri Tanad, cofiadur Gorsedd y Beirdd, yn fy ngwahodd i ymaelodi yn yr Orsedd “drwy dderbyn Urdd Derwydd er Anrhydedd, y Wisg Las, sydd am Wasanaeth i’r Genedl.”

Roeddwn i wedi clywed ambell si ymlaen llaw, felly doedd y newyddion ddim yn hollol annisgwyl, rhaid cyfaddef. Ond wnaeth hynny ddim i amharu ar y teimlad o syndod bod y peth wedi digwydd o gwbl, a balchder mod i’n mynd i ymuno â Nhad a’m brawd – er mewn gwisg o liw gwahanol.

Mae’n debyg mai ‘ngwaith i fel cadeirydd Eisteddfod y Fenni am rai blynyddoedd oedd yn bennaf gyfrifol am yr anrhydedd.   Gwaith a gymerodd oriau sylweddol, ar adegau pan ddylwn i fod wedi treulio mwy o amser gyda’r teulu mae’n debyg. Ond roedd yr un peth yn wir am aelodau eraill y pwyllgor trefnu, a hebddyn nhw fase’r eisteddfod ddim wedi parhau.  Fel maen nhw’n dweud yn Hollywood wrth ennill Oscar felly, gwaith y tîm sy’n cael ei gydnabod, a diolch iddyn nhw i gyd!

Yn fwy personol, heb gael fy magu’n siarad Cymraeg – gan Gymro Cymraeg a Chernywes, hithau heb ddysgu’r iaith ond yn barod i sicrhau bod ei phlant yn gwneud – faswn i ddim wedi cael y fraint o gyfrannu at Gymreictod y Fenni.  Oni bai bod fy mhlant fy hun yn derbyn absenodelbau Mam mewn cyfarfodydd gyda’r nos yn ddi-gŵyn, byddwn i ddim wedi ei chael hi mor hawdd i dreulio cymaint o amser oddi cartref neu o flaen y cyfrifiadur.  Yn bennaf oll heb ŵr cefnogol dros y blynyddoedd,  fyddai’r math anrhydedd ddim wedi dod i’m rhan. Ac mae’n loes calon i mi nad ydi o ddim yma i rannu’r profiad.

Wrth feddwl am yr holl deulu, ffrindiau, cyd-weithwyr a chymdogion sy’n dylanwadu ar fywyd rhywun,  mae cerdd John Donne, “No man is an island, Entire of itself” yn dod i’r meddwl.  Ac ymhellach:

“Every man is a piece of the continent,
A part of the main.
If a clod be washed away by the sea,
Europe is the less.

Roedd yr hen John yn llygad ei le mewn sawl ffordd, on’d oedd?

Madog making friends with a cow

Madog â meddwl agored

 

 

 

Eisteddfod y Fenni yn agosau

Na, nid y Genedlaethol, ond ein heisteddfod fach leol ni yn y Fenni.  Mae na dipyn o ddryswch yn datblygu rhwng y ddwy, a dwi’n amau’n gryf bod o leiaf hanner y 382 o ddilynwyr @EisteddfodAberg yn meddwl mai cyfrif y Genedlaethol y maen nhw’n ei ddilyn.  Cawn weld ar ôl mis Awst! Yn y cyfamser maen nhw’n cael digon o wybodaeth ddefnyddiol am ddyddiadau cau ein cystadlaethau ni* a’r angen i archebu tocynnau ar gyfer y cyngerdd ar 18 Mehefin!

Dwy neu dair mlynedd yn ôl penderfynwyd rhannu’n digwyddiad ni yn ddwy: eisteddfod y plant a’r bobl ifanc un dydd Sadwrn yn y gwanwyn, ac eisteddfod yr oedolion ym mis Mehefin.  Gwnaethpwyd hyn yn rhannol oherwydd amserlen arholiadau’r plant hŷn yn ystod yr haf, ond mewn gwirionedd mae cymaint ymlaen – eisteddfodau’r Urdd, gwyliau banc, gweithgareddau’r ysgolion gwahanol – fel nad oes unrhyw ddyddiad delfrydol yn y calendr bellach.  Ond ar ôl cysylltu â nifer o ysgolion yn y cylch, a’r Urdd, dyma benderfynu ar 30 Ebrill, sy’n cyflym agosau.

Ganol mis Mehefin – y tro hwn yn osgoi dyddiadau eisteddfodau bach eraill – byddwn yn cynnal digwyddiad yr oedolion. Diwrnod cyfan o gystadlu, gan ddechrau gyda rhagbrofion yng Nghapel y Methodistiaid a gorffen gyda chyngerdd mawreddog sy’n cyfuno adloniant gyda’r elfen o gystadlu yn y theatr leol.

In the Borough Theatre

Theatr y Bwrdeistref

Ar ôl cwpl o brofiadau anffodus gyda’r cystadlaethau llefaru mi wnaethon ni benderfynu cyfyngu’r cystadlaethau i ganu lleisiol ac offerynnol, a diolch i’r drefn am hynny (medd un a eisteddodd yn gynyddol ddiamynedd drwy 49 pennill o gerdd annealladwy un eisteddfod fythgofiadwy ychydig flynyddoedd yn ôl.)

Eleni mae Coleg Gwent wedi noddi cystadlaethau llenyddol i ddysgwyr, ac rydan ni’n gobeithio cael nifer dda yn ymgeisio trwy ysgrifennu llythyr i gwyno, neu adolygu nofel gyfoes.  Gobeithio hefyd y bydd Cymry Cymraeg yn gyrru eu cerddi a’u rhyddiath i mewn i mewn atom – gyda Manon Rhys yn beirniadu, byddan nhw’n siŵr o gael “tips” defnyddiol gyda’r beirniadaethau.

Os ydach chi am roi cais i mewn felly, croeso cynnes iawn i chi; does dim tâl am gystadlu.  A chroeso i chi ddod i’r cyngerdd hefyd.  Mae’n rhad ac am ddim eleni, er mwyn ceisio denu pobl ddi-Gymraeg i ddigwyddiad sydd braidd yn estron iddyn nhw, gan obeithio y byddan nhw wedyn am fynychu’r Genedlaethol yn ei thro. Pwy a ŵyr, efallai y bydd y Fenni unwaith eto, ar ôl dros ganrif, yn enwog am ei heisteddfodau!

* Dyddiadau cau: 22 Ebrill – cystadlaethau llwyfan y bobl ifanc; 20 Ebrill – Cystadlaethau llenyddol yr oedolion; 3 Mehefin – cystadlaethau llwyfan yr oedolion

 

Venezia

Cefais i gyfle i ymweld â Fenis ddechrau mis Mawrth, ar ôl blynyddoedd o glywed fy ngŵr ac eraill yn canmol y lle i’r cymylau ac ar ôl darllen nofelau lawer gan Donna Leon a’i harwr y Comisario Brunetti, sydd byth a hefyd yn crwydro strydoedd a chamlesi’r ddinas.

Wnaeth “La Serenissima” ddim siomi.  Dim rhyfedd ei bod hi wedi ysbrydoli artistiaid ac awduron di-ri dros y canrifoedd, o Titian a Canaletto i Proust a James Morris.

Cawson ni’r teimlad bod hanes a diwylliant yr oesoedd o gwmpas pob cornel: eglwys fan hyn gyda phaentiadau anferth gan Tiepolo neu Tintoretto, palazzo fan draw wedi ei droi’n oriel, amgueddfa neu westy crand.  Fy hoff le oedd Palazzo Venier dei Leoni ar y Gamlas Fawr – y Canal Grande – a brynwyd gan Peggy Guggenheim i fod yn gartref i’w chasgliad o gelf gyfoes.   Mae pob ystafell yn frith o gampweithiau gan Picasso, Mondrian a chewri eraill yr 20fed ganrif, a gwaith artistiaid gwych oedd yn llai cyfarwydd i mi, fel Jean Arp ac Alexander Calder.

20160303_164809

Darn gan Claire Falkenstein

Ochr yn ochr â’r gelfyddyd roedd bywyd pob dydd trigolion Fenis yr un mor ddiddorol.  Dim ond un siop adrannol fawr sydd yn Fenis; dydi’r traddodiad o siopau mawr ddim wedi cyrraedd y lle, ac yn y farchnad y mae pawb yn prynu eu ffrwythau, eu llysiau a’u pysgod ffres.  Y Rialto yw’r farchnad honno, wedi bod ar yr un safle ers bron fil o flynyddoedd. Roedd yn rhaid i fi, fel cannoedd o dwristiaid eraill, dynnu llun o’r dynion yn tynnu perfedd pysgod fel eu teidiau a’u cyn-deidiau o’u blaenau mae’n debyg.

20160302_084800

Yn y Rialto

Ar yr un pryd roeddwn i’n teimlo biti drostyn nhw, yn byw eu bywydau beunyddiol yng ngoleuni llachar y paparazzi… Mewn gwirionedd, perthynas anesmwyth sydd rhyngom ni’r twristiaid a’r boblogaeth frodorol. Gwelson ni arwydd yn dweud “Croeso i’r ffoaduriaid; dim croeso i’r twristiaid” ac yn wir roedden ni’n gallu cydymdeimlo.  Rhoddodd arweinydd ein taith gerdded araith fach i ni am bwysigrwydd twristiaeth gynaliadwy; doedd hi ddim yn golygu ymweliadau’r llongau anferth sy’n dadlwytho miloedd o deithwyr bob dydd ar lannau’r camlesi.

20160306_164611

Santa Maria della Salute, o bont yr Accademia

Mae Fenis dan fygythiad amgylcheddol – cafwyd llifogydd tra y buom ni yna – a diwylliannol; hawdd i ni’r Cymry ddeall y peryglon sy’n eu hwynebu.  Ond ewch yno os cewch chi gyfle; mae’r lle’n rhyfeddol, yn anhebyg i unrhyw le arall yn y byd.  Mae nhw’n dweud bod y ddinas yn suddo’n araf i’r lagŵn, felly peidiwch ag oedi – cofiwch Gantre’r Gwaelod!

Gwasanaeth cwsmeriaid

Wythnos diwethaf mi es i Gaerdydd gyda’r bwriad o brynu gwely newydd yn John Lewis.  Hynny a mynd â phâr o byjamas yn ôl i Marks and Spencer.

Y pyjamas yn gyntaf: i mewn â fi i’r adran gwasanaeth cwsmeriaid ac aros fy nhro.  “Sori, rydach hi’n rhy hwyr: mi wnaethoch chi brynu’r pyjamas am £35.00 ond maen nhw wedi bod yn y sêl am £7.99 felly dyna’r cyfan y gallwn ni gynnig i chi.” (Yn Saesneg, ynte; dwi wedi cyfieithu…) Afraid dweud nad oeddwn i’n rhy hapus, a dyma drafod ychydig gyda’r aelod o staff: roedd y pyjamas yn anferth, llawer mwy na’r maint ar y label; finnau’n cael cemotherapi, felly anodd teithio i lawr i Gaerdydd o’r Fenni.

Dim yn tycio.  Methiant cyntaf y diwrnod.

Draw i John Lewis er mwyn prynu gwely, a chael “Partner” oedd yn brysur gyda gwaith papur ac yn awyddus i ddweud beth oedd yn amhosib ei brynu, yn hytrach na beth oedd ar gael.  Dim gwely felly.  Amser i gael paned a chacen i ystyried y sefyllfa a gwneud cynlluniau amgen.

I fyny â fi i’r trydydd llawr i gael darn o gacen siocled heb laeth a phaned o de gyda llaeth soya, fel arfer.  Edrych ymlaen.  “Sori, mae’n cyflenwyr cacenni ni wedi newid, a does gyda ni ddim cacenni heb laeth bellach.” (cyfieithu eto…) Dim paned felly – y gacen oedd yn temtio rhaid cyfaddef, yn fwy na’r te…

Os nad oedd John Lewis yn gallu gwerthu gwely i fi, siawns nad oedd un addas yn Howells!  Cerdded draw i adran y gwelyau (pen draw’r byd, fel y gwyddoch chi os ydych chi wedi gwneud yr un daith…) Diffeithwch, gyda neb o gwmpas, na chwsmeriaid na staff.  Mynd i chwilio am rywun a gofyn am wybodaeth. “Sori, dydi Martin ddim i mewn heddiw, a dim ond Martin sy’n gwybod am y gwelyau.”

Erbyn hyn roeddwn i’n dechrau anobeithio.  Tipyn o “retail therapy” amdani. (Allwch chi ddim cyfieithu popeth!) Mynd i adran y dillad ac anelu am fy hoff frand, sef Gerard Darel: mwynhad i’w gael wrth edrych, os nad prynu.  Ond beth oedd yn y lle arferol ond bwlch mawr trist gyda stondinau o ddillad cymysg fel jymbl sêl ar goll.  “Mae nhw wedi cau’r adran; yn Llundain y mae’r gangen agosaf bellach.”

Dyna ddiwrnod.  Mynd adref yn waglaw: dim gwely, dim cacen, dim llwyddiant.

Diolch byth, dydi pob diwrnod ddim yr un fath. Y diwrnod wedyn, mi es i Grughywel, a phrynu gwely perffaith mewn siop leol (Webbs) oedd yn cynnig popeth yr oeddwn i eisiau gyda gwasanaeth ardderchog a phris rhesymol.  Wedyn gyrru adborth i John Lewis am saga’r gwelyau a ffonio M & S am y pyjamas.  JL yn e-bostio a ffonio’n ôl o fewn ychydig oriau – doedd fy mhrofiad “ddim yn cwrdd â’n safonau arferol.”  Diolch am y sylwadau – voucher ar ei ffordd.  Menyw yn adran Gwasanaeth Cwsmeriaid canolog M&S yn ddigon bodlon i yrru gwerth lawn y pyjamas ata’i, dim ond i fi eu gyrru’n ôl (pam nad oedd y bobl yn y siop yn cael gwneud hynny?)

Sawl gwers i’w dysgu felly ar ôl profiadau cymysg: dyfalbarhau; edrych yn lleol gyntaf, a pheidio ag anobeithio ar ôl un diwrnod digalon – mae un gwell yn siŵr o fod rownd y gornel.

 

Tua’r Gorllewin

Aeth y rhan fwyaf o’r teulu i Aberaeron i dreulio’r Nadolig – y tro cyntaf erioed i ni fod oddi cartref dros yr Ŵyl. Doeddwn i ddim wedi aros yn y dref o’r blaen, felly dyma gyfle gwych i fwynhau’r tai amryliw, prydferthwch y tirwedd o amgylch a gwynt y môr.  A siarad ychydig mwy o Gymraeg nag sy’n bosibl yn y Fenni fel arfer.

Yn y Fenni, mi gewch chi eich siomi o’r ochr orau trwy glywed ambell un yn siarad Cymraeg yn annisgwyl.  Mae na sawl cymdeithas Gymraeg ei hiaith neu Gymraeg ei naws yn y dref, a nifer gynyddol o ddysgwyr, ond canran fach serch hynny sy’n arddel yr iaith.

Yn Aberaeron, yn ein profiad ni, y gwrthwyneb oedd yn wir: roedd nifer fawr o’r bobl a welson ni yn siarad Cymraeg, er bod y rhan fwyaf o’r bobl fusnes yn y siopau a’r tai bwyta yn dechrau sgwrs yn yr iaith fain.  Ond roedd y Gymraeg yn amlwg iawn yn enwau rhai o’r siopau, fel “Ji-binc” a “Steil”, a gwesty’r Harbourmaster ar y cei yn esiampl arbennig o ddwyieithrwydd a safonau gwych ochr yn ochr â’i gilydd yn denu busnes.

Yn Aberystwyth y cefais i fy siomi fwyaf, gydag ychydig iawn o Gymraeg i’w chlywed ar y stryd, a phawb o’r cwsmeriaid yn Wetherspoons yn yr hen orsaf yn siarad Saesneg.  (Doedd dim llawer o ddewis o lefydd bwyta ar agor ychydig ddyddiau ar ôl y Nadolig i fod yn deg – roedden ni’n falch o gael byrgers a chips!) “Mae pethau wedi newid” oedd byrdwn sgwrs Nhad, hynny yw ers ei ddyddiau coleg yn y 40au, ac yn wir, cyn belled ag y bo’r iaith yn y cwestiwn, heb sôn am yr adeiladau newydd ar y prom, roedd yn llygad ei le.

Un peth yn Aberaeron oedd yn rhyfeddol i fi oedd nifer y strydoedd ag enwau Cymraeg a Saesneg hollol wahanol i’w gilydd:  “Drury Lane” yn “Lôn Ganol” a “Darkgate Street” yn “Pant y Gof”.  Tybed beth yw hanes y gwahaniaethau hyn? Arwydd o’r Gymraeg a’r Saesneg yn cyd-fyw ȃ’i gilydd neu siaradwyr un iaith yn gwrthod derbyn y llall?

arwydd yn Aberaeron

Newid Byd

20151122_105659

Cefais i brofiad newydd yn ddiweddar.  Roedd angen newid olwyn ar y car, a dwi’n falch o ddweud mod i wedi llwyddo i ddarllen y cyfarwyddiadau sut i wneud hyn yn llawlyfr Hyundai.  Cam ymlaen yn wir ac roedden nhw’n glir iawn, chwarae teg.  Hyd yn hyn rhywbeth i bobl eraill oedd y llawlyfr, ond mae’n rhyfedd fel mae rhywun yn gallu dysgu sgiliau newydd pan mae’n rhaid.

Cael a chael fu hi’r diwrnod cynt  wrth i Elen a fi yrru adref o’r garej ar ôl ceisio rhoi aer yn y teiar – diolch byth bod y teiar yn gyfan wrth i ni gyrraedd adref. Torrodd rhywbeth bach metel cyn i’r aer fynd i mewn, ac yn lle mynd i mewn, tasgu allan wnaeth yr aer, fel tegell ar ferwi, gan adael y teiar yn edrych yn drist – ac yn fflat – iawn.

Beth i’w wneud? Roedd greddf yn awgrymu galw’r AA neu unrhyw garej o fewn 20 milltir. Ond gan mai dydd Sul oedd (wrth gwrs) doedd yr AA ddim yn ateb unrhyw alwadau ar wahân i rai brys, a gallwn i ddim honni ein bod ni mewn unrhyw berygl arbennig. Cyn dechrau edrych am rif ffôn y garej agosaf, dyma hunan barch yn codi’i ben.

Pa mor anodd ydi newid teiar wedi’r cyfan?  Mae digon o bobl (dynion) yn ymdopi â’r dasg bob dydd, on’d ydyn nhw?  Ac roedd y tywydd yn sych.  Dyma fynd ati felly – hynny yw, aeth Elen ati, a finnau’n sefyll yna gyda’r llyfr, a’r cyfrifoldeb o sicrhau bod yr offer angenrheidiol ar gael pan roedd ei angen, fel prentis llawfeddyg.

Ferched – dydi o ddim yn anodd i newid teiar.  Dim ond i chi roi hen flanced neu ddarn o garped ar lawr i orwedd arno’n gyfforddus er mwyn cael hyd i’r man lle gallwch chi roi’r jac o dan y car, ac i ffwrdd â chi. Mae angen ychydig o nerth braich er mwyn rhyddhau’r sgriws ar yr hen deiar, ond ar wahân i hynny, dim ond dilyn y cyfarwyddiadau sydd raid – a gall unrhyw ffŵl wneud hynny, on’d gall?!