Sgwrs un-ochrog

“Disgusting!” meddai’r dyn canol oed oedd yn eistedd yn yr ystafell aros yn Ysbyty Southampton.  Wedyn cwyno’n uchel am bobl dramor oedd yn ddigon digywilydd i ddefnyddio gwasanaethau iechyd Prydain.  A chanmol Brexit, fyddai’n gadael i ‘ni’ benderfynu beth sy’n digwydd yn ein gwlad ein hunain.

Pam y geiriau hallt?  Ffion, fy merch i, oedd yn eistedd gyferbyn ac yn fy ffonio – yn Gymraeg.

Anhygoel ynte? Mae’n anodd deall y fath ragfarn a chasineb yn erbyn unrhyw un, dim ond oherwydd ei fod yn siarad iaith ‘wahanol i’r Saesneg, a hynny gan rywun nad oedd ganddo’r un syniad am amgylchiadau’r sawl yr oedd yn ei sarhau.  Cyffredinoli, casau, ar sail anwybodaeth lwyr, a Brexit rywsut yn rhoi caniatad iddo fo fynegi ei syniadau hurt.

Tybed fyddai’r peth wedi digwydd cyn Brexit?  Go brin.

Sgwennu / gwastraffu amser

Am resymau gwahanol iawn, mae sgwennu creadigol yn anodd.  Dim rhyfedd bod cynifer o gyrsiau a gweithdai yn cael eu cynnal i helpu amatur fel fi i fynd ati.

Un broblem ydi cael amser i wneud y gwaith, ond does dim esgus gen i bellach dros beidio â sgwennu’r cofiant sydd ar y gweill ers tua pum mlynedd.  Cofiant dwy hen ffrind o’r Almaen ydi o: Paula (y lluniais i ysgrif amdani ar gyfer y Genedlaethol) ac Ilse, ei chwaer fach. Bu farw Paula yn y Swistir yn 2014 yn 99 oed, ac Ilse yn Llundain yn 2000, hithau’n 84.

paula-as-a-model

Paula yn Lausanne yn nhridegau’r ganrif ddiwethaf

Dydi cael triniaeth cemotherapi ddim yn hwyluso sgwennu – mae’n anoddach canolbwyntio, heb sôn am fagu digon o ynni i wneud y gwaith. A’r llynedd, ar wahân i briodas Elen, fy merch hynaf, ddiwedd mis Medi, roeddwn i’n eithaf prysur gydag Eisteddfod y Fenni yn gynharach yn y flwyddyn.  Na, nid y Genedlaethol, ond ein heisteddfod fach leol ni – www.eisteddfodyfenni.co.uk – sy’n digwydd bob blwyddyn. (Ac sy’n edrych am rywun arall i ymgymryd â’r gwaith hybu o hyn ymlaen, gyda llaw, os ydach chi’n ffansïo tipyn o ddifyrrwch!)

Felly gan nad oedd esgus go iawn gen i dyma ddechrau edrych am resymau eraill dros beidio â setlo i lawr wrth y cyfrifiadur.  Angen tacluso’r garej. Eisiau cysylltu gyda ffrind o Ffrainc yr oeddwn wedi anghofio amdani ers rhai misoedd. Amser i sgwennu blog arall.  Siopa, talu biliau, garddio, mynd i nofio, darllen llyfr y clwb llyfrau, mynd i’r dref, torri gwallt… Mwy na digon i’w wneud – sut mae’r awduron yma’n cael amser i sgwennu, gyda chymaint i’w wneud bob dydd?

Dair wythnos yn ôl es i Grughywel i wrando ar arbenigwraig yn trafod sut i sicrhau bod eich gwaith yn cael ei gyhoeddi. Tipyn yn gynnar, efallai, a’r gwaith dan sylw yn fy achos i heb ei ddechrau, heb sôn am ei orffen… A braidd yn amherthnasol hefyd, gan i’r fenyw dreulio mwy na hanner yr amser yn sôn am sut i sgwennu, nid sut i gyhoeddi eich gwaith.  Llond byd o “tips” am sut i osgoi gwastraffu amser, sut i lunio amserlen ysgrifennu bob dydd ac yn y blaen.

Doedd dim angen hynny arna’i o gwbl!  Eisiau rhywun i gyhoeddi’r campwaith ydwi, nid mynd ati i sgwennu’r peth.

 

Cystadlu yn yr Eisteddfod Genedlaethol

Penderfynais gystadlu yn y Genedlaethol eleni, am y tro cyntaf erioed.  Roeddwn i wedi prynu rhestr destunau er mwyn gweld beth oedd ar gael, fel ychydig o gefndir imi wrth awgrymu teitlau i’n cystadlaethau llenyddol ni yn Eisteddfod y Fenni.

rhestr-testunau

Wedyn dyma daro ar draws cystadleuaeth rhif 158 – Ysgrif i ddathlu bywyd unrhyw berson – a meddwl y gallwn i achub ar y cyfle i roi rhywbeth ar bapur am fy niweddar ffrind o’r Almaen, Paula Oulès.  Y bwriad yn y pen draw yw ysgrifennu llyfr amdani hi a’i theulu, ond cyn hynny, ac amser yn brin, pam na allwn i greu crynodeb (hyd at 2,000 o eiriau) o’i bywyd, a chael ychydig o adborth arbenigol ar fy ngwaith gan y beirniad, sef Meic Stephens?

Yn gyntaf, rhaid oedd dehongli rheolau cystadlu’r Genedlaethol, a gweithio allan pryd oedd dyddiad cau’r gystadleuaeth.  Rhaid cyfaddef na wnes i ffeindio’r rheolau yn hawdd eu deall: rhoddir yr un amlygrwydd i bob manylyn, ochr yn ochr â’r pwyntiau pwysicaf, a dyw trefn y rheolau ddim yn hwyluso dealltwriaeth ychwaith, gyda “Cwyno a Gwrthwynebu” yn erbyn dyfarniadau yn ymddangos cyn “Ffurflenni cystadlu” a “Cyflwyno Cyfansoddiadau,”  sydd braidd yn afresymegol.

Ta waeth, unwaith imi ddeall nad darnau cerddorol yn unig oedd cyfansoddiadau, mi gefais i hyd i’r dyddiad cau (dydd ffŵl Ebrill!) a’r tâl am roi cais i mewn, ac i ffwrdd â fi.

A dyna broses boenus oedd rhoi’r 2,000 o eiriau at ei gilydd! Un paragraff ar ôl y llall, fel rhoi genedigaeth dro ar ôl tro ond heb seibiant i fwynhau’r canlyniad.  Doedd dim awydd gen i ddangos y darn i neb cyn ei yrru i ffwrdd, ond daeth fy merch i mewn, gweld beth oeddwn i’n ei wneud, a rhoi rhai sylwadau a gwelliannau defnyddiol iawn cyn i’r amlen fynd yn y post.

Dim ond aros wedyn, nes clywed y canlyniadau.  Chwilota eto – yn ofer – yn y rhestr destunau i weld beth oedd yn digwydd nesaf, a chael gan swyddfa’r Eisteddfod mai dim ond yr enillydd oedd yn cael gwybod y canlyniad erbyn rhyw ddyddiad neu’i gilydd, a phawb arall yn gorfod aros am gyfrol Cyfansoddiadau a Beirniadaethau’r Eisteddfod ar ddydd Gwener olaf yr Ŵyl.

Wrth gwrs mi aeth y dyddiad tyngedfennol heibio, yn arwydd clir nad oeddwn i wedi ennill… Rhaid oedd aros tan y 5ed o Awst a buddsoddi £10 i gael barn y beirniad am y gwaith.  Diolch yn fawr iddo am roi Bywyd Paula ymhlith y saith ysgrif a wnaeth argraff arno, ac am feddwl mod i’n awdures brofiadol (!) Buaswn i wedi gwerthfawrogi’r cyfle i ddysgu ble i wella erbyn y tro nesaf hefyd, ond dyna ni.

Os oes na dro nesaf; o leiaf byddai’n gwybod bryd hynny beth yw cyfansoddiad.

Profiad yr Orsedd

tri-aelod-or-orsedd-yn-y-teulu

Tri aelod o’r Orsedd yn y teulu rwan!

Anodd credu bod dros fis wedi mynd heibio ers imi gael fy urddo i’r Orsedd yn yr Eisteddfod Genedlaethol ddechrau mis Awst.  Mae’r Maes yn y Fenni yn dechrau edrych fel “Dolydd y Castell” eto; y pafiliynau a’r pebyll a’r tai bach dros dro wedi hen fynd a dim ond y posteri o gwmpas yr ymylon ac ambell i gwt bach ar ôl wrth i’r Jac Codi Baw wneud ei waith yn clirio’r llwybrau o gerrig mân.

Roedd profiad y seremoni ddydd Gwener yr Ŵyl yn un hyfryd.  Dim cyfle i fod yn nerfus oherwydd ansicrwydd ynglyn â beth i’w wneud, gan fod y trefniadau ymlaen llaw ac yn ystod y diwrnod ei hun mor fanwl a gofalus.  Cyfarwyddyd ychydig wythnosau ynghynt yn egluro ble i fynd a sut i ymddwyn yn yr Osgordd (dim sgwrsio gyda ffrindiau ar y ffordd!); cyfarfod briffio a rhaglen i bawb o’r newydd-ddyfodiaid cyn y seremoni, a ‘hen law’ i arwain pob un i fyny at yr Archdderwydd ac yn ôl i’w sedd yn ddiogel wedyn. Tywydd braf a mwynhad pur.

Doedd hyd yn oed yr holl baparazzi ddim yn gallu amharu ar yr hwyl – er na fyddwn i ddim yn dewis bywyd o flaen y camerau rhaid dweud, a dwi’n edmygu’n fawr y bobl hynny sy’n gallu ymddwyn yn naturiol bob amser o flaen rhyw lens neu’i gilydd.  Tipyn o sioc felly oedd gweld fy llun ar dudalen flaen y papur lleol yr wythnos wedyn: amser i yrru nodyn bach at y golygydd i obeithio nad oedd gwerthiant y papur wedi dioddef gormod…

Daw aelodaeth o’r Orsedd â dyletswyddau yn ogystal â mwynhad a thipyn o hwyl.  Fel y mae gwefan yr Orsedd yn ein hatgoffa, nid yw ffyddlondeb i’r Cylch am dro neu ddau wedi ein hurddo yn unig yn ddigon da. Mae disgwyl i aelodau ymddangos yn brydlon ac yn aml yn y seremonïau eisteddfodol blynyddol, ac mae croeso cynnes i ni ymuno â thripiau cymdeithasol blynyddol i ddod i adnabod ein cyd-aelodau.

Cyfle i edrych ymlaen at aelodaeth o glwb newydd breintiedig.  Dechreuais fy ngyrfa yn Llundain, dafliad carreg o sawl clwb yn ardal St James, ble roedd gwŷr bonheddig y ddinas yn cymdeithasu. Tipyn yn wahanol yw’r clwb Cymreig a Chymraeg hwn, sy’n cynnig cyfleoedd cyfartal i ferched a dynion, beth bynnag fo’u cefndir a’u cyfoeth.  Diolch amdano, ynte?

 

ON rhaglen ddiddorol sy’n cyflwyno’r Eisteddfod i gynulleidfaoedd Saesneg eu hiaith, ar gael am 20 diwrnod o heddiw: http://www.bbc.co.uk/iplayer/episode/b07p4ydw/eisteddfod-2016-with-will-gompertz

 

Tipyn o anrhydedd

Ychydig wythnosau’n ôl cefais lythyr oddi wrth Penri Tanad, cofiadur Gorsedd y Beirdd, yn fy ngwahodd i ymaelodi yn yr Orsedd “drwy dderbyn Urdd Derwydd er Anrhydedd, y Wisg Las, sydd am Wasanaeth i’r Genedl.”

Roeddwn i wedi clywed ambell si ymlaen llaw, felly doedd y newyddion ddim yn hollol annisgwyl, rhaid cyfaddef. Ond wnaeth hynny ddim i amharu ar y teimlad o syndod bod y peth wedi digwydd o gwbl, a balchder mod i’n mynd i ymuno â Nhad a’m brawd – er mewn gwisg o liw gwahanol.

Mae’n debyg mai ‘ngwaith i fel cadeirydd Eisteddfod y Fenni am rai blynyddoedd oedd yn bennaf gyfrifol am yr anrhydedd.   Gwaith a gymerodd oriau sylweddol, ar adegau pan ddylwn i fod wedi treulio mwy o amser gyda’r teulu mae’n debyg. Ond roedd yr un peth yn wir am aelodau eraill y pwyllgor trefnu, a hebddyn nhw fase’r eisteddfod ddim wedi parhau.  Fel maen nhw’n dweud yn Hollywood wrth ennill Oscar felly, gwaith y tîm sy’n cael ei gydnabod, a diolch iddyn nhw i gyd!

Yn fwy personol, heb gael fy magu’n siarad Cymraeg – gan Gymro Cymraeg a Chernywes, hithau heb ddysgu’r iaith ond yn barod i sicrhau bod ei phlant yn gwneud – faswn i ddim wedi cael y fraint o gyfrannu at Gymreictod y Fenni.  Oni bai bod fy mhlant fy hun yn derbyn absenodelbau Mam mewn cyfarfodydd gyda’r nos yn ddi-gŵyn, byddwn i ddim wedi ei chael hi mor hawdd i dreulio cymaint o amser oddi cartref neu o flaen y cyfrifiadur.  Yn bennaf oll heb ŵr cefnogol dros y blynyddoedd,  fyddai’r math anrhydedd ddim wedi dod i’m rhan. Ac mae’n loes calon i mi nad ydi o ddim yma i rannu’r profiad.

Wrth feddwl am yr holl deulu, ffrindiau, cyd-weithwyr a chymdogion sy’n dylanwadu ar fywyd rhywun,  mae cerdd John Donne, “No man is an island, Entire of itself” yn dod i’r meddwl.  Ac ymhellach:

“Every man is a piece of the continent,
A part of the main.
If a clod be washed away by the sea,
Europe is the less.

Roedd yr hen John yn llygad ei le mewn sawl ffordd, on’d oedd?

Madog making friends with a cow

Madog â meddwl agored

 

 

 

Eisteddfod y Fenni yn agosau

Na, nid y Genedlaethol, ond ein heisteddfod fach leol ni yn y Fenni.  Mae na dipyn o ddryswch yn datblygu rhwng y ddwy, a dwi’n amau’n gryf bod o leiaf hanner y 382 o ddilynwyr @EisteddfodAberg yn meddwl mai cyfrif y Genedlaethol y maen nhw’n ei ddilyn.  Cawn weld ar ôl mis Awst! Yn y cyfamser maen nhw’n cael digon o wybodaeth ddefnyddiol am ddyddiadau cau ein cystadlaethau ni* a’r angen i archebu tocynnau ar gyfer y cyngerdd ar 18 Mehefin!

Dwy neu dair mlynedd yn ôl penderfynwyd rhannu’n digwyddiad ni yn ddwy: eisteddfod y plant a’r bobl ifanc un dydd Sadwrn yn y gwanwyn, ac eisteddfod yr oedolion ym mis Mehefin.  Gwnaethpwyd hyn yn rhannol oherwydd amserlen arholiadau’r plant hŷn yn ystod yr haf, ond mewn gwirionedd mae cymaint ymlaen – eisteddfodau’r Urdd, gwyliau banc, gweithgareddau’r ysgolion gwahanol – fel nad oes unrhyw ddyddiad delfrydol yn y calendr bellach.  Ond ar ôl cysylltu â nifer o ysgolion yn y cylch, a’r Urdd, dyma benderfynu ar 30 Ebrill, sy’n cyflym agosau.

Ganol mis Mehefin – y tro hwn yn osgoi dyddiadau eisteddfodau bach eraill – byddwn yn cynnal digwyddiad yr oedolion. Diwrnod cyfan o gystadlu, gan ddechrau gyda rhagbrofion yng Nghapel y Methodistiaid a gorffen gyda chyngerdd mawreddog sy’n cyfuno adloniant gyda’r elfen o gystadlu yn y theatr leol.

In the Borough Theatre

Theatr y Bwrdeistref

Ar ôl cwpl o brofiadau anffodus gyda’r cystadlaethau llefaru mi wnaethon ni benderfynu cyfyngu’r cystadlaethau i ganu lleisiol ac offerynnol, a diolch i’r drefn am hynny (medd un a eisteddodd yn gynyddol ddiamynedd drwy 49 pennill o gerdd annealladwy un eisteddfod fythgofiadwy ychydig flynyddoedd yn ôl.)

Eleni mae Coleg Gwent wedi noddi cystadlaethau llenyddol i ddysgwyr, ac rydan ni’n gobeithio cael nifer dda yn ymgeisio trwy ysgrifennu llythyr i gwyno, neu adolygu nofel gyfoes.  Gobeithio hefyd y bydd Cymry Cymraeg yn gyrru eu cerddi a’u rhyddiath i mewn i mewn atom – gyda Manon Rhys yn beirniadu, byddan nhw’n siŵr o gael “tips” defnyddiol gyda’r beirniadaethau.

Os ydach chi am roi cais i mewn felly, croeso cynnes iawn i chi; does dim tâl am gystadlu.  A chroeso i chi ddod i’r cyngerdd hefyd.  Mae’n rhad ac am ddim eleni, er mwyn ceisio denu pobl ddi-Gymraeg i ddigwyddiad sydd braidd yn estron iddyn nhw, gan obeithio y byddan nhw wedyn am fynychu’r Genedlaethol yn ei thro. Pwy a ŵyr, efallai y bydd y Fenni unwaith eto, ar ôl dros ganrif, yn enwog am ei heisteddfodau!

* Dyddiadau cau: 22 Ebrill – cystadlaethau llwyfan y bobl ifanc; 20 Ebrill – Cystadlaethau llenyddol yr oedolion; 3 Mehefin – cystadlaethau llwyfan yr oedolion

 

Venezia

Cefais i gyfle i ymweld â Fenis ddechrau mis Mawrth, ar ôl blynyddoedd o glywed fy ngŵr ac eraill yn canmol y lle i’r cymylau ac ar ôl darllen nofelau lawer gan Donna Leon a’i harwr y Comisario Brunetti, sydd byth a hefyd yn crwydro strydoedd a chamlesi’r ddinas.

Wnaeth “La Serenissima” ddim siomi.  Dim rhyfedd ei bod hi wedi ysbrydoli artistiaid ac awduron di-ri dros y canrifoedd, o Titian a Canaletto i Proust a James Morris.

Cawson ni’r teimlad bod hanes a diwylliant yr oesoedd o gwmpas pob cornel: eglwys fan hyn gyda phaentiadau anferth gan Tiepolo neu Tintoretto, palazzo fan draw wedi ei droi’n oriel, amgueddfa neu westy crand.  Fy hoff le oedd Palazzo Venier dei Leoni ar y Gamlas Fawr – y Canal Grande – a brynwyd gan Peggy Guggenheim i fod yn gartref i’w chasgliad o gelf gyfoes.   Mae pob ystafell yn frith o gampweithiau gan Picasso, Mondrian a chewri eraill yr 20fed ganrif, a gwaith artistiaid gwych oedd yn llai cyfarwydd i mi, fel Jean Arp ac Alexander Calder.

20160303_164809

Darn gan Claire Falkenstein

Ochr yn ochr â’r gelfyddyd roedd bywyd pob dydd trigolion Fenis yr un mor ddiddorol.  Dim ond un siop adrannol fawr sydd yn Fenis; dydi’r traddodiad o siopau mawr ddim wedi cyrraedd y lle, ac yn y farchnad y mae pawb yn prynu eu ffrwythau, eu llysiau a’u pysgod ffres.  Y Rialto yw’r farchnad honno, wedi bod ar yr un safle ers bron fil o flynyddoedd. Roedd yn rhaid i fi, fel cannoedd o dwristiaid eraill, dynnu llun o’r dynion yn tynnu perfedd pysgod fel eu teidiau a’u cyn-deidiau o’u blaenau mae’n debyg.

20160302_084800

Yn y Rialto

Ar yr un pryd roeddwn i’n teimlo biti drostyn nhw, yn byw eu bywydau beunyddiol yng ngoleuni llachar y paparazzi… Mewn gwirionedd, perthynas anesmwyth sydd rhyngom ni’r twristiaid a’r boblogaeth frodorol. Gwelson ni arwydd yn dweud “Croeso i’r ffoaduriaid; dim croeso i’r twristiaid” ac yn wir roedden ni’n gallu cydymdeimlo.  Rhoddodd arweinydd ein taith gerdded araith fach i ni am bwysigrwydd twristiaeth gynaliadwy; doedd hi ddim yn golygu ymweliadau’r llongau anferth sy’n dadlwytho miloedd o deithwyr bob dydd ar lannau’r camlesi.

20160306_164611

Santa Maria della Salute, o bont yr Accademia

Mae Fenis dan fygythiad amgylcheddol – cafwyd llifogydd tra y buom ni yna – a diwylliannol; hawdd i ni’r Cymry ddeall y peryglon sy’n eu hwynebu.  Ond ewch yno os cewch chi gyfle; mae’r lle’n rhyfeddol, yn anhebyg i unrhyw le arall yn y byd.  Mae nhw’n dweud bod y ddinas yn suddo’n araf i’r lagŵn, felly peidiwch ag oedi – cofiwch Gantre’r Gwaelod!